Pencere, Cemal Şakar’ın yeni öykü kitabı. Kitap iki bölüm; birinci bölüm, Giriş, Yöneliş, Denizin Sonsuz Maviliği, Biz Birbirimizi İçimizde Taşırız, Suskunluktaki Hayret Verici Aydınlık alt isimlerini taşıyan Pencere öyküsünden oluşuyor. İkinci bölümde Öykünmek, Otacı, Dilemma ve İstidrad adlı öyküler var.
Kurgudan Bakışa
Pencere, geçmişte birbirlerine tutunarak, birbirlerini çoğaltarak, aynı aşkın ışığına pervane olan, akıllarının ve yüreklerinin ikişer kanat olduğunu duyarak “bilmeye” uçuşanlardan ikisinin, “dağılma”dan sonra (bu süre ne kadardır belli değil) yeniden bir hafta sonu boyunca buluşması üzerine kurulur. Biri, bir Anadolu kasabasında iki çocuğu ve eşiyle yaşamaktadır; sebebi nedir bilinmez ama felç olmuştur. Diğeri, şehirden şehire ülkeden ülkeye dolaşıp durmayı gerekli kılan bir işte çalışmaktadır ve yazardır. Felçli olan da geçmişte birlikte çıkardıkları dergide yazmıştır birkaç yazı ama hastaneye düştükten sonra (veya dağılmadan sonra) bırakmıştır yazmayı. İkisi arasında geçmişin, dostluğun, altı çizilen satırların ve üstü çizilen hayatın kesiştiği nokta, uzaklarda gezenin yolladığı fotoğraflar ve eklediği küçük notlardır. Fakat bu kesişme noktası yetmemiş; birbirlerinin seslerinin kanayan koylarında eyleşmek için, uzaklardaki, kasabadakini ziyarete gelmiştir. Otogardan inmiş, eve gelmiş; bir süre hastanın odasında, bir süre bağ evinde, kendileri dışındaki dünyaya kapalı, konuşmuşlar, susuşmuşlar, bakışmışlardır.
Bu sıradan ziyareti beş kişi aktarıyor; daha doğrusu, aynı olayı beş kişinin bakışıyla (penceresiyle) tekraren okuyoruz. Giriş bölümünde senarist, mekanı, insanı, olayı, toplam altmış iki karede (bazı kareler boş veya vurgulu) filme alınmasını tasarlıyor. Duyarlı bir senarist; örneğin “ancak iki dostun böyle sıcak ve uzun uzun sarılabileceğine”, “ancak iki dostun böyle bakışabileceğine” dair, yönetmeni ikaz ediyor. Biraz imtiyazlı bir bakış tabi: Her şeyi yerli yerine yerleştiriyor, herkesi görüyor. Fakat hakkını yememek lazım; fazla karışmıyor, girmiyor insanların dünyasına.
Yöneliş bölümünde, anlatıcı aradan çıkıyor; evin delikanlısı (on yedi on sekiz yaşlarında) giriyor devreye. Saygılı, ağırbaşlı, iki dostun paylaştığı dünyaya meraklı ve duyarlı bir çocuk. Gelen konuğun önce bahçedeki çiçeklerin kokusunu içine çekeceğini sanmış, yanılmıştır. Babasının bunca yıldır birine böyle sarıldığını görmemiştir. Umutlanmış; babasının içine kapandığı/ daldığı dünyanın gizli geçitlerine gireceğini düşünmüş; fakat iki dost öyle bir sarılmışlardır ki, yaşanılan veya yaşanılamayan her şeyi üçüncü bir gözün göremeyeceği biçimde, bedenleriyle birbirlerinin içlerine akıtmışlardır. Fakat neden babası, kendi evini, ailesini kendi gurbeti haline getirmiştir? Gözlerindeki acılı ve uzak iklimde kimsenin yaşayamayacağını mı düşünmüştür? Artık dahil olamayacağı bir hayatı, anılarına mı kilitlemiştir? Böyle olabileceğini düşünür delikanlı. Annesinin apaçık, sırsız ve yerli yerinde hayatına karşılık, babasının kendine ait olan her şeyi, sisler altında bırakan hayatı. Delikanlı, babasının kurguladığı geçmişini, şu an içinde bulunduğu ailesinin varlığıyla uzlaştırmaya çalıştığını ama başaramadığını düşünür. Geçmişte kalan, rüyaya, masala, kurguya karışan hayatını geri çağıramadığını, bir “bırakılmış” içinde eridiğini düşünür. Belki de bütün bunlar hiç yaşanmamıştır; ama yaşanılmış olsun istenmiştir. Böyle bile olsa delikanlıya göre bu, savunulabilir yalan/yanılsama/ kurgudur. Baba ile oğul arasında ilişkinin ağırlık noktası, babanın geçmişini anlamlı kılan birikimin, yönelişin telkin edilmesi noktasındadır. “Taha’nın şairi” denilen yazar/düşünürün durmadan anlatması, telkinin içeriğini işaretlemektedir. Delikanlı, babasının telkin ettiği bilgilenme ve yaşama biçimini onaylasa da, bu dünyayı dar bulur. Bu, kendi içinde kilitlenen yapının, hayata yansıyan, hayatta çoğalan, hayatla var olan boyutları yoktur. Delikanlı, babasının ve dostlarının dünyasına bir taraftan özenmekte, , onların gizemli geçmişini anlamlı bulunmakta, diğer taraftan da, babasının şahsında, bu tür yalıtılmış hayatın da felç olduğunu düşünmektedir. Öyle ya bilgi ve duyarlık yüklü bir dünya, ama kimse anlamıyor (kimseye anlatılmıyor); içlerinde akıp duran ırmaklar ama kimse yıkanmıyor onlarda... Misafir, giderken “en kısa zamanda, başkalarıyla birlikte yeniden bizleri ziyarete gelirseniz, babama büyük iyilik yapmış olursunuz” demesi, artık babanın hayatındaki eksiği gören ve onun kaldığı yerden devam etmek isteyen biri izlenimi uyandırır.
Denizin Sonsuz Maviliği bölümünde annenin bakışı girer devreye. Anlatıcı, bir önceki bölümdeki gibi sözü bizzat bakana bırakmaz nedense. (Acaba öykücü, olayın içindeki dört kişiden neden sadece delikanlıya olayı anlatma imkanı verir de diğerlerinin bakışını anlatmayı anlatıcıya emanet eder? Delikanlı’nın doğallığını öncelediği için mi? Sözü bütünüyle babaya, anneye ve misafire bırakırsa, kendisinin de içinde olduğu bir dünyanın yansıtılmasında bütün “sır” ların açığa çıkacağını düşündüğü içi mi? Hangisinin daha baskın bir sebep olduğunu söylemek zor ama; bunun yalnızca kurgusal bir tesadüf olmadığı da kesin) Zordur yıllardır felçli bir kocanın kahrını çekmek. Ama annenin bu zorluktan şikayet ettiğini göremeyiz. Onun şikayeti, iç dünyasına sınırlar koyan ve bunları kaldırmaya yanaşmayan; yelkovanı sürekli geçmişin tenhalığına dönen bir eşle beraber olmaktır. Ormanı ve ateşi kendi içinde taşıyan bu adam, felç olmadan önce de, kırmıştır hayatın bir çok çizgisini. Yıllardır İstanbul’a gidip gelmiş, bir kere eşini götürüp, yatırları, camileri gezdirmemiştir. O, oraya hep dostlarıyla buluşmaya gidiyordur gezmeye değil. Sanki tek başlarına dünyayı kurtaracaklardır! Çocuklara, eve, bağa, bahçeye, akrabaya, bakmayan göz, bir kere bile İstanbul’lardan bir hediye getirmeyen el, aslında ülkeyi uçurumlardan kurtarmamış; tersine eşiyle arasına bir uçurum dikmiştir. Hep kitap, hep kitap! Sanki ömrü yetecek hepsini okumaya! Halbuki o pencere önünde yatıp zeytin ağaçlarının arkasındaki denizi duymaya ve eşine de onu duyup duymadığını sordukça anılara gömülmekte; gömüldükçe anılar, irin toplayan bir yaraya dönüşmekte; yara, bütün hayatiyetini yok etmektedir. Dostlarla görüşmeler! Doğrusu bu nasıl görüşmedir, anlamak zor!. Dost dediğin hal hatır sorar; darda mısın bolda mısın der; eksik gedik, çol çocuk falan... Yok bunlar sadece ne okumuşlar, ne okumak lazımdır cinsinden konuşurlar sadece. Bir şey diyecek olsan, “siz anlamazsınız” diyen bakışları hazırdır. Bunlar satırların altını çizerken, hayatın üstünü çizerler aslında. Öyle olmasa, durmadan eşinin temizlik, düzen isteklerine “bizim dostlarımız böyle şeyleri önemsemezler” der mi? Herşeyi kendi gözüyle görüyordur; eşinin yaptıklarımın kendisi için önemli olduğunu aklına getirmiyordur. Böyledir ama, kötü bir insan değildir kocası: Ne kabalık, ne küfür, ne sopa... Ah bir de durmadan kendini sarkıttığı kuyudan bir çıksa, eşine, çocuklarına açılsa!
Biz Birbirimizi İçimizde Taşırız bölümünde misafir girer devreye. En son üç yıl önce hastanede görmüştür dostunu. Gittiği her ülkeden fotoğraflar, notlar yollamıştır dostuna. Şimdi bir iki günlük ziyaret... Zihni bulanıktır biraz. Arkadaşının eşine vermek için alınan hediyeye “biz birbirimizi içimizde taşırız” notunun eklenmesine ne gerek vardır sanki!. Birbirlerine nasıl değer verdiklerini böyle belirmenin anlamı var mıydı ki! Yatakta, sırtı yastıklarla desteklenmiş uzanan arkadaşıyla ilk karşılaşmayı savuşturacak, ne bir kelime ne bakış; susuşurlar sadece. Bütün seyahatlerden yolladığı fotoğraflar sehpanın üzerindedir. Yüreği ezilir; yıllarına yatağa mahkum geçiren dostuna, “bak ben nereleri gezdim” der gibi, bütün bu fotoğrafları göndermekle hata mı etmiştir? Ama öyle değildi tabi; bunlarla, nerede olularsa olsunlar hep birlikte olduklarını anlatmak istemişti. Sonra yatanla dolaşan arasında ne fark vardır ki! Biri pencere kenarına oturmuş, kurduğu dünyada yaşamaya çalışıyor; diğeri, oradan orada savrulup dururken, karşılılarını bulamadığı bu yerleri, imgeleminde kendi ülkelerine çeviriyor; böylelikle her ikisi de “yabancı”lığından sıyrılmaya çalıyordur. Böyle midir gerçekten? Sonuçta herkes kendi kaderi peşindeyse, planlar, hedefler, birlik olmalar, varlığı mümkün olan bir dünya için bu dünyadan vazgeçmeler, dualar, okumalar, birbirini çoğaltma iddiaları ne olacaktır? Görülen o ki, misafirde de, geçmişin bütüncül duruşu, kolektif düşü zedelenmiştir. Yaşadığımız yerlerin anlamı yoksa, her yeri kendimize benzeterek bir parçamızı ona katıyorsak, oradan bir parçayı kopartıyorsak, ömrümüze kattığımız her anı, bir görüntüye dönüştürüyorsak, hayatın bütünlüğü kırılan ayna gibi parçalanacaksa, her yanımız her bir yerde kalacaksa, kişisel tarihimiz, bütünü sığlaştırarak derinleşmeyecek mi? İki dostun birbirine sırılsıklam bakışını, uzayan suskunluğunu, birlikte kurulacak yapının dağılan tuğlaları olarak mı göreceğiz? (ki dergilerde yazdıkları her yazı birer tuğla sayılırdı o zamanlar) Tam anlamıyla bir hayal kırıklığı olarak mı? Her insanın aslında kişisel menkıbesini ördüğünün bilgece kavranışı olarak mı? Öykücünün bakış açısı, üçünü birbirine karıştırıyor gibi? Dağılma ve kırılmalar var ama, yaşananlar boşuna değil; hayal kırıklığı var ama, birbirlerini içinde taşıdıklarına dair hüzünlü gerçek de var; kişisel menkıbe var ama, bu menkıbeler bir şekilde kesişiyor. Misafir, daha oturmuş bir kavrayışla, felçli arkadaşının kendi içinde asılı kaldığını düşünür gibidir. Biraz da kendi gezginliğinin hüzün veren bir karşılaştırmaya sebep olmaması için tedirgindir. Bu yüzden gönderdiği fotoğrafların aslında arkadaşına yeni pencereler açmadığını, bir dünya varsa onun, dostunun imgeleminde olduğunu, onun bu dünyayı her gün yeniden kurduğunu söyler. Ona göre dostu, kurduğu dünyanın renklerini, seslerini belirlemekte vazgeçilmez sandığı bu imgelerden kurtulmalıdır. Belki fotoğraflar, arkadaşını sınırladığı için, bu kurtulmayı güçleştiriyordur. “İçimdeki kelebek uçup gitti” diyen hasta nasıl teselli edilebilir. “böyle düşünmemelisin” gibi sözler mi? Böyle söyler misafir ama, sözün ötesinde boşlukta sallanıp duran anlamlar için bu söz nedir ki! Bu yüzden “ya içinde bir kurt olsaydı” gibi daha tutarsız ihtimal dayattığı için rahatsız olur. Ağzından başkası konuşmuştur sanki, bir roman kişisi veya bir soğuk ve kaba bir akıllı.
Suskunluktaki Hayret Verici Aydınlık bölümünde anlatıcı, felçli ev sahibinin bu buluşmayı algılayışını aktarır. Dostu, ziyaretine geleceğini söyleyince, bu buluşmaya nasıl hazırlanacağını, neler söyleyeceğini, neler duyacağını kestiremez. Keşke hanıma hemen söylemeseydim diye düşünür; ortalığı telaşa verecek, temizlik diye odasının düzenini bozacaktır. Böyledir işte karısı, arkadaşlarının böyle şeylere önem vermediklerini bir türlü anlamaz. Misafirin kendisiyle getireceği neydi peki? Heyecanlarla, umutlarla çıkarılan dergiler mi? Hiçbir zaman vazgeçilemeyecek ortak bir tarih mi? Ona ne diyecekti peki: Beni hayata bağlayan o yıllar içimde dura duruyor mu? Okuduğumuz ortak kitaplar, gönderdiğin fotoğraflar hep masamın üstünde duruyor mu? Yoksa “biz burada kısıldık kaldık” diye mızmızlanacak mı? Bütün bunlar söylense bile, içerde yırtılan atlas, dikiş tutabilecek miydi? Basının güç bir anında yardımcı olmak için memleketine dönmüş, sonra dostlara buradan da katılırım demiş ama, gedikler çoğalmış, ayrı ayrı yerlerden denize akacak olan ırmaklar, kendi dünyalarına akmaya başlamışlardır. Sonra felç gelmiştir, ırmak kuruyacakken, dostunun çeşitli ülkelerden yolladığı fotoğraflar, notlar yetişmiştir. Yeni bir sürece girmiştir böylece: Gelen fotoğraflara bakmakta, okuduklarından, televizyonda gördüklerinden yola çıkarak fotoğraftaki ülkeye dair bir hikaye kurmaktadır. Bu dünyayı dostuna anlatacaktır mutlaka. Ne eşinin ne oğlunun odada bulunmasına izin vermez. Sanki sadece dostuyla konuşabileceği gizli bir dil vardır ve üçüncü bir kişinin bulunması bu dilin şifrelerinin çözülmesini engelleyecektir. Arkadaşı yazmaya devam etmiştir; son yazdığı iki romanı da getirmiştir. Kendisi niçin bırakmıştır yazmayı? Buraya tıkılıp kalmayı ileri sürmek gerçek sebep olabilir mi? Bunu sebep bildikçe, sürekli birlikte okuyup yazdıkları zamanlara kaçmak bir alışkanlık haline mi gelmişti yoksa! Dostun gelişiyle, okunulanların, yazılanların, dünyayı kurtarma kaygılarıyla geçen uykusuz gecelerin geldiğini hissetmesi, geçmişten bir hayat çıkarma isteğinin işaretidir aslında. Bu hayatın katları yoktur, görüntüler hep aynıdır. Kolaydır bir bakıma. Hastalığından şikayet etmese de, işe yarayacak hamlelerden yoksun olduğuna, değiştirecek gücü olmadığına, hayatı yeniden düzenleyemeyeceğine inanmıştır. Öykücünün, bu inanmışlığı sadece fiziksel duruma bağlamak istemediği açık. Sanki felçle beraber, geçmişin bütüncül yapısı da hastalanmıştır ve sanki bu yüzden de geçmişin bütününde tutunmak istemektedir. Ama ne yaparsa yapsın artık, bu “tutunma”nın, birbirine benzeyen, kendi içinde cansızlaşan görüntülere dönmesinden korkmaktadır. Arkadaşının beraberinde getirdiği fotoğraflara bakmak istemeyişi, bu korkunun doğurduğu bir davranıştır. Ayrılırken, dostuna yirmi yıllık birlikteliği taşıyacak bir şey vermek ister. Odasında göz gezdirdiğinde, bağlandığı, eksikliğini hep fark ettiği için dostunu hatırlatacağı bir kalem, bir kitap, bir çakmak vs. bulamaz. Çünkü içinde yaşadığı dünyaya katılmamıştır; kendisini eklememiştir hiçbir nesneye. İçine almamıştır geçmişten başka bir şeyi. Hayata böylesine bulaşmadan yaşayan birinin hangi veda sözleri olabilir ki! Helallik dilemek, mümkün olan en sağlam söz olacaktır.
Neden Beş Bakış
Öykücü, neden aynı olayı beş kişinin bakışıyla verir? Okura farklı açılardan bakmasını önermek içinse, bu okuru hafife almış olmayacak mıdır? Ayrıca, kişilerine geniş bir özgürlük tanıyan bir anlatıcıyla da bu önerilebilirdi. Yaşadıklarımızın, inandıklarımızın, imkanlarımızın, önceliklerimizin görüşümüzü etkilediğine dair bir uyarıda bulunmak için, aynı öyküyü beş kere yazmak (kaldı ki kişiler, birbirlerinin düşündüklerini ve konuştuklarını neredeyse bilebilecek bir yetkinlikte sunuluyorlar) pek açıklayıcı gelmiyor. Bir de şu: Böyle bir uyarı (öneri) için sanki şartları, inandıkları, düzeyleri birer anatip oluşturacak kişilerin seçilmesi gerekirdi. Fakat yine de öykünün beş açıdan kurgulanmasının bu dikkat çekişle ilgili olduğunu bir ölçüde kabul edelim. Bize kalırsa bu kurgulama biraz da “haksızlık etmemek” kaygısıyla ilintilidir. Bu durumda okur merkezinden yazar merkezine yönelmek gerekecektir. Yazar farklı açılardan bakmayı kendisi problem etmiştir. Belki kendisinin de yaşadığı, yaşaya geldiği dağılmış bir geçmişi veya farklı biçimlerde var olma sürecini nesneleşerek algılamaya çalışmıştır. Özne olarak kalmanın, getireceği tıkanıklıkları hesap ettiği gibi, “başka”nın var olduğunu kendi kendine ikaz ederek yeni yanılmaların payını azaltmak istemiştir. Yanılma payı, hayatın uçlarını ve katlarını görmemeye bağlıdır; görmemek, bu katların veya bu uçların birinde duranlara yapılmış bir haksızlıktır.
Dilin Kemiği
Abartısız, kasılmayan, dökülmeyen bir dil. Öykünün iskeletini hatırlayalım: Hayatın akışındaki dönüşümün “bilme”yle, birbirlerini çoğaltmayla beslenen bir ünsiyetle olacağını düşünen, sıradan gerçeğin önemli olmadığını varsayan bir “inanç ailesi”nden kopan felçli bir adam; aynı dağılmanın/ reelleşmenin içinden geçerek, yazar olan, ama dostunu ve yaşadıklarını unutmayan, kendi tutunuşunu ve direncini dostunda da bulmak isteyen bir adam; hasta babasının geçmişini anlamlı bulan, ama babasının hayatın bir noktasına açılırken, diğer noktalarına körleşmesini doğru bulmayan bir delikanlı ve kocası kendi yalıtılmış dünyasına kapandığı için ailenin bir çok sorumluklarını üstlenen, zaman zaman kocasının bu tavrının aralarında bir uçurum oluşturduğunu düşünen, bunlara rağmen kocasının iyi bir insan olduğuna inanan bir kadın. Retoriğin, kitabîliğin ve tasvirin egemenliği için uygun zemin. Ama buna yanaşmıyor Şakar. Duyarlığı ve problemi, oldukça yalın, söylenilemeyeni söylemeye çalışmayan, insanların sözün ötesine düşebileceği gerçeğini hissettiren bir dile yaslanarak vermeye çalışıyor. Bu zemin üzerine kurulan bir çok öykü veya romanda kimi zaman akıl veren, kimi zaman bunaltan veya bağıran veya sadece bilinç altında akışını duyabileceğimiz, asla zaptedemeyeceğimiz bir akış taklidine yaslanan “dil”leri gördüğümüz için Şakar’ın dil tutumuna değinmek istedik.
Bilmem Söylesem mi Söylemesem mi
Öykünün beş bakıştan yeniden kurulması, bazı tekrarları kaçınılmaz kılmış. Zaman zaman “suskunluk”, “göz”, “duruş” vurgusunun öne çıkması, sözün gücünden kuşkuya düşürebilecek göndermeler taşıyor. Söylenilmeyeni görüntüde derinleştirmek için başvurulan bir yol olabilir ama bizce, işi yönetmene havale eden bir senarist tutumu da çağrıştırabilir. İkinci olarak değineceğimiz noktaya kurgusal dalgınlık diyebiliriz. Bir paragrafta anlatıcı birinci tekil olarak konuşur. Yayınevi, dizgi, baskı hatalarını görmeye alıştığımız bir yayınevi değil. Bu yüzden kitap çıktıktan sonra son öyküsünün son cümlesini ( daha doğrusu cümle kaybolmuş) gördüklerinden de eminiz
Dergah, S.164, Ekim, 2003 |
